Ticari alacaklarda arabuluculuk şartı nedir?

Ticaret hayatında alacak ve tazminat süreçlerinde dava açmadan önce başvurulması zorunlu kılınan ticari alacaklarda arabuluculuk şartı, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 5/A maddesi uyarınca tarafların mahkeme önüne gitmeden uyuşmazlığı dostane yollarla çözmelerini amaçlayan dava şartı niteliğinde bir hukuki kurumdur. Bu düzenleme gereğince konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepli ticari davalarda, doğrudan mahkemeye başvurulması mümkün değildir. Dava açılmadan önce tarafların yetkili arabuluculuk bürosına başvuruda bulunarak anlaşma zeminini araştırmaları kanunen mecburidir; aksi takdirde açılan dava usulden reddedilir.

Ticari ilişkilerden doğan borç, fatura, alacak veya sözleşme ihlali gibi durumlarda hak kaybına uğramamak için arabuluculuk sürecinin doğru yönetilmesi büyük önem taşır. Bu rehber makalede, ticari alacak uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuğun ne anlama geldiği, hangi borç ve alacak türlerini kapsadığı, başvuru usulleri, hak düşürücü süreler ve zamanaşımı etkileri kapsamlı biçimde ele alınmaktadır. Ticari faaliyet yürüten tacirlerin veya ticari şirketlerin süreç boyunca dikkat etmesi gereken tüm hukuki ayrıntılar aşağıda detaylandırılmıştır.

Ticari Alacaklarda Arabuluculuk Şartı Nedir ve Yasal Dayanağı Nelerdir?

Türk hukuk sisteminde adalet mekanizmasını hızlandırmak ve mahkemelerin iş yükünü hafifletmek amacıyla yürürlüğe konulan ticari alacaklarda arabuluculuk şartı, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na eklenen 5/A maddesi ile hukuk sistemimize kazandırılmıştır. İlgili kanun maddesi uyarınca, Türk Ticaret Kanunu’nun 4. maddesinde ve diğer özel kanunlarda belirtilen ticari davalardan konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri hakkında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Buradaki “dava şartı” kavramı, mahkemenin davayı esastan inceleyebilmesi için bulunması gereken ön zorunluluğu ifade eder. Eğer alacaklı taraf arabuluculuk yoluna gitmeden doğrudan asliye ticaret mahkemesinde veya asliye hukuk mahkemesinde dava açarsa, mahkeme davanın esasına girmeden Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 114 ve 115. maddeleri uyarınca davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddeder.

Ticari davalar, mutlak ticari davalar ve nispi ticari davalar olmak üzere iki temel kategoriye ayrılmaktadır. Mutlak ticari davalar, tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın kanun gereği ticari sayılan işlerden doğan davalardır. Örneğin Türk Ticaret Kanunu’nda, Türk Borçlar Kanunu’nun rehin karşılığında ödünç verme, telif hakkı veya kambiyo senetlerine ilişkin hükümlerinde düzenlenen uyuşmazlıklar mutlak ticari davadır. Nispi ticari davalar ise her iki tarafın da tacir olduğu ve uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili bulunduğu davalardır. Her iki dava türünde de talep bir miktar paranın ödenmesine ilişkin alacak veya tazminat niteliğindeyse ticari alacaklarda arabuluculuk şartı eksiksiz olarak yerine getirilmelidir.

Arabuluculuk kurumu, tarafların bağımsız, tarafsız ve uzman bir üçüncü kişi huzurunda müzakere yürüterek kendi çözümlerini üretmelerini sağlar. Arabulucu bir hâkim değildir; taraflar adına karar veremez veya haklı-haksız ayrımı yapamaz. Arabulucunun temel görevi, taraflar arasında iletişim kanallarını açık tutmak, uyuşmazlık noktalarını netleştirmek ve tarafların menfaatleri doğrultusunda ortak bir paydada buluşmalarına yardımcı olmaktır. Anlaşma sağlanması durumunda hazırlanan arabuluculuk son tutanağı ve anlaşma belgesi, mahkeme ilamı niteliğinde belge sayılma gücüne sahip olabilir.

Hukuki sürecin sağlıklı işlemesi adına, arabuluculuk aşamasının bir formalite veya zaman kaybı olarak görülmemesi gerekir. Aksine, ticari ilişkilerin korunması, ticari sırların gizli tutulması ve uzun süren yargılama masraflarından tasarruf edilmesi açısından ticari alacak uyuşmazlıklarında arabuluculuk son derece etkili ve koruyucu bir mekanizmadır.

Hangi Uyuşmazlıklarda Ticari Alacaklarda Arabuluculuk Şartı Aranır?

Ticari alacak uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuğun uygulanabilmesi için uyuşmazlığın belirli şartları taşıması gerekmektedir. Kanuni düzenleme uyarınca ilk olarak uyuşmazlığın “ticari dava” niteliğinde olması, ikinci olarak ise talebin “bir miktar paranın ödenmesine ilişkin alacak veya tazminat” konusu barındırması zorunludur. Konusu para olmayan, örneğin bir malın teslimi, bir hizmetin ifası, menfi tespit veya itirazın iptali davalarında arabuluculuk şartının uygulanıp uygulanmayacağı hususu hukuki nitelendirmeye göre farklılık gösterebilir. Yargıtay’ın yerleşik uygulamalarında itirazın iptali davaları, temelinde bir alacak talebi barındırdığı için ticari dava şartı arabuluculuk kapsamında değerlendirilmektedir.

Kapsama giren başlıca uyuşmazlık türleri şunlardır:

• Fatura ve Cari Hesap Alacakları: Tacirler arasında mal satışı veya hizmet sunumu nedeniyle düzenlenen faturalardan ve cari hesap kesintilerinden kaynaklanan ödenmemiş alacak talepleri.
• Kambiyo Senetlerine Dayalı Alacaklar: Bonodan, çekten veya poliçeden kaynaklanan ve ticari ilişkiye dayanan alacak iddiaları (doğrudan icra takibi aşaması hariç tutulmak üzere, mahkemede dava açılması durumunda).
• Sözleşmeden Doğan Tazminat İddiaları: Ticari sözleşmelerin ihlali, sözleşmeden haksız dönme, cezai şart talepleri ve ticari mal ayıplarından doğan tazminat istemleri.
• Şirketler Hukukundan Kaynaklanan Alacaklar: Ortakların şirketten veya şirketin ortaklardan alacakları, sermaye borcundan doğan alacaklar, kar payı ve tasfiye payı talepleri.
• Haksız Rekabetten Kaynaklanan Tazminat Davaları: Ticari faaliyette haksız rekabet nedeniyle uğranılan maddi zararların tazmini talepleri.
• Fikri ve Sınai Mülkiyet Hukukundan Kaynaklanan Alacaklar: Marka, patent, tasarım ihlali gibi ticari iş niteliğindeki fikri mülkiyet uyuşmazlıklarından doğan tazminat talepleri.

Buna karşılık, konusu para alacağı veya tazminat olmayan uyuşmazlıklar ticari alacaklarda arabuluculuk şartı kapsamına girmez. Örneğin, bir şirketin feshi davası, organ kararlarının iptali davası veya tapu iptali ve tescil davaları doğrudan arabuluculuk şartına tabi değildir. Ancak bu davaların içerisinde ek olarak bir tazminat talebi yer alıyorsa, paraya ilişkin talep yönünden arabuluculuk başvuru zorunluluğu doğabilir.

Ayrıca, tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklar veya iş hukuku kapsamındaki işçilik alacakları ticari alacak olarak nitelendirilmez. Tüketici ve iş hukukundaki arabuluculuk süreçleri farklı kanuni esaslara tabidir. Bu sebeple uyuşmazlığın taraf sıfatları ve hukuki sebebi doğru analiz edilerek başvuru türü belirlenmelidir.

Adım Adım Dava Şartı Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler?

Ticari alacaklarda arabuluculuk süreci, başvuru aşamasından son tutanağın düzenlenmesine kadar kanunla belirlenmiş aşamalı bir usul izler. Sürecin her adımında usul kurallarına uygun hareket edilmesi, hak kayıplarının önüne geçer. Yetkili büroya yapılan başvuru ile birlikte ticari alacaklarda arabuluculuk şartı resmiyet kazanır ve yasal süreler işlemeye başlar.

1. Başvuru Aşaması: Alacaklı taraf veya vekili, uyuşmazlığın karşı tarafının yerleşim yerindeki veya iş yerindeki Adli Yargı İlk Derece Mahkemesi Adalet Komisyonu Başkanlığı bünyesinde kurulan Arabuluculuk Bürosuna başvurur. Arabuluculuk bürosu bulunmayan yerlerde başvuru, görevlendirilen sulh hukuk mahkesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır.
2. Arabulucunun Atanması: Başvuru kaydedildikten sonra adli yargı komisyonu tarafından sicile kayıtlı uzman arabulucular arasından puanlama ve sıra sistemine göre bir arabulucu atanır. Taraflar arabulucu seçiminde ortak bir isim üzerinde uzlaşmışlarsa, bu ismi büroya bildirerek atanmasını da sağlayabilirler.
3. Taraflara Davet ve İlk Görüşme: Arabulucu, görevlendirmeyi kabul ettikten sonra dosya incelemesini yapar ve tarafları veya vekillerini ilk toplantıya davet eder. Davet mektubu, e-posta, telefon veya tebligat yoluyla taraflara ulaştırılır. Toplantı yeri, günü ve saati taraflarla istişare edilerek kararlaştırılır.
4. Müzakere Görüşmeleri: İlk toplantıda arabulucu, arabuluculuk sürecinin temel ilkelerini açıklar. Ardından taraflar alacak iddialarını, savunmalarını ve çözüm önerilerini sunarlar. Müzakereler bir veya birkaç oturum halinde yüz yüze ya da telekonferans yöntemleriyle gerçekleştirilebilir.
5. Sürecin Sonuçlanması ve Tutanak Bağlanması: Müzakereler sonucunda taraflar anlaşmaya varabilir veya anlaşamayabilirler. Her iki durumda da arabulucu bir “Son Tutanak” düzenler. Taraflar, vekilleri ve arabulucu bu tutanağı imzalarlar. Anlaşma sağlanmışsa, detayları içeren bir “Anlaşma Belgesi” tanzim olunur.

Toplantılara katılım sağlamak kanuni bir yükümlülüktür. Haklı bir mazeret gösteremeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf, arabuluculuk süreci sonunda dava açıldığında davada haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekalet ücretine hükmedilmez.

Arabuluculuk Başvurusunda Gerekli Belgeler ve Yetkili Büro

Arabuluculuk başvurusunun eksiksiz ve hukuka uygun şekilde yapılması, sürecin gereksiz uzamasını engeller. Yanlış büroya yapılan başvurular yetkisizlik kararı verilerek zaman kaybına yol açabilir. Bu sebeple ticari alacaklarda arabuluculuk şartı yerine getirilirken yetkili büronun tespiti ve evrakların hazırlanması titizlikle yürütülmelidir.

Başvuru sırasında arabuluculuk bürosuna verilmesi gereken temel bilgi ve belgeler şunlardır:

• Başvuru Formu: Arabuluculuk bürosundan temin edilen veya UYAP portalı üzerinden doldurulan, başvuran ve karşı tarafın kimlik, T.C. kimlik numarası/VKN, adres ve iletişim bilgilerini içeren form.
• Taraf Bilgileri ve Ticaret Sicil Kayıtları: Tarafların tüzel kişi olması durumunda güncel ticaret sicil gazetesi kayıtları, imza sirküleri ve vergi kimlik numaraları.
• Vekaletname: Başvuru avukat aracılığıyla yapılıyorsa, vekaletnamede arabuluculuk aşamasında temsil yetkisinin ve özel yetki gerektiren durumlar için ilgili ibarelerin yer alması gerekir.
• Uyuşmazlık Konusu Belge Örnekleri: Alacağın dayanağını oluşturan sözleşme, fatura, sevk irsaliyesi, cari hesap ekstresi, mutabakat metni veya banka dekontu gibi evrakların fotokopileri.
• Alacak Miktarı ve Talepler: Uyuşmazlığa konu toplam alacak tutarı, talep edilen işleyen faiz türü ve oranı ile varsa tazminat kalemi detayları.

Yetkili arabuluculuk bürosu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun genel yetki kurallarına göre belirlenir. Kural olarak, davalının başvuru tarihindeki yerleşim yeri veya iş yerinin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosu yetkilidir. Sözleşmeden doğan alacaklarda, sözleşmenin ifa edileceği yerdeki arabuluculuk bürosu da yetkilidir. Karşı tarafın yetki itirazında bulunması halinde, arabulucu yetki itirazını incelenmek üzere sulh hukuk mahkemesine gönderir.

Süreçteki Zamanaşımı, Hak Düşürücü Süreler ve Arabuluculuk Masrafları

Ticari ilişkilerde zamanaşımı ve hak düşürücü süreler, alacağın hukuken takip edilebilirliğini doğrudan etkiler. Türk Ticaret Kanunu’nun 5/A maddesi uyarınca, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez. Bu kural, alacaklının arabuluculuk sürecinde vakit kaybetmesi sebebiyle alacağının zamanaşımına uğramasını engellemek amacı taşır.

Arabuluculuk sürecinin tamamlanma süreleri kanunda açıkça sınırlandırılmıştır. Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren ticari uyuşmazlığı 6 hafta içinde sonuçlandırır. Bu süre, zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla 2 hafta daha uzatılabilir. Dolayısıyla ticari alacak uyuşmazlıklarında dava şartı arabuluculuk süreci en geç 8 hafta içerisinde nihai bir tutanakla tamamlanmak zorundadır.

Arabuluculuk masrafları ve ücreti hususunda kanunda özel hükümler yer almaktadır. Arabuluculuk ücreti, Adalet Bakanlığı tarafından her yıl yayımlanan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi esas alınarak hesaplanır. Süreç sonucunda anlaşma sağlanırsa, aksi kararlaştırılmadıkça arabuluculuk ücreti taraflarca eşit şekilde ödenir. Anlaşma sağlanan miktar üzerinden nispi ücret tarifesi uygulanır.

Eğer taraflar müzakereler sonucunda anlaşmaya varamazlarsa, ilk 2 saatlik arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. 2 saati aşan görüşme süreleri için ise tarifedeki ek ücret taraflarca ödenir. Anlaşamama hali sonrasında açılacak davada, Bakanlık bütçesinden ödenen ilk 2 saatlik ücret ve diğer masraflar yargılama giderlerine dahil edilir ve davada haksız çıkan taraftan tahsil olunur.

Ticari Alacak Uyuşmazlıklarında Sık Yapılan Hatalar ve Örnek Olay

Ticari alacaklarda arabuluculuk sürecinde yapılan hatalar, haklı olunan bir davada dahi usulden redle karşılaşılmasına veya telafisi imkansız maddi kayıplara neden olabilir. En yaygın yapılan hataların başında, yetkisiz arabuluculuk bürosuna başvurulması, karşı tarafın unvan veya adres bilgilerinin eksik yazılması, vekaletnamede arabuluculuk temsil yetkisinin bulunmaması ve toplantılara mazeretsiz katılınmaması gelir.

Bir diğer önemli hata ise arabuluculuk son tutanağında talep unsurlarının eksik bırakılmasıdır. Dava açılırken, yalnızca arabuluculuk müzakerelerinde konuşulan ve tutanağa bağlanan alacak kalemleri dava konusu edilebilir. Arabuluculuk başvurusunda yer verilmeyen bir alacak kalemi için doğrudan dava açılırsa, o kalem yönünden ticari alacaklarda arabuluculuk şartı yerine getirilmediği gerekçesiyle usulden red kararı verilir.

Gerçekçi Örnek Olay İncelemesi

Konunun pratik hayat uygulamasını anlamak adına bir olay inceleyelim. Gaziantep bölgesinde imalat alanında faaliyet gösteren bir şirket, ürettiği sanayi ürünlerini başka bir firmaya teslim etmiş ancak faturaya konu bedeli tahsil edememiştir. Alacaklı şirket, vadesi geçen borcun ödenmesi için idari yollardan sonuç alamayınca hukuki süreç başlatmaya karar vermiştir.

Alacaklı şirket vekili, Gaziantep Mahkemelerinde dava açmadan önce yetkili Gaziantep Arabuluculuk Bürosuna başvurarak ticari alacak talepli dava şartı arabuluculuk sürecini başlatmıştır. Başvuru üzerine atanan arabulucu, tarafları ilk toplantıya davet etmiştir. Yapılan görüşmelerde borçlu firma, malın teslim edildiğini kabul etmiş ancak finansal sıkıntılar sebebiyle tek seferde ödeme yapamayacağını belirterek taksitlendirme talep etmiştir.

Taraflar arabulucu huzurunda alacağın belirli bir indirim oranı ile üç eşit taksitte ödenmesi konusunda uzlaşmış ve bir anlaşma belgesi imzalamışlardır. Bu belge, icra edilebilirlik şerhi alınarak ilam niteliğinde belge vasfı kazanmış, alacaklı firma dava süreçleriyle uzun süre uğraşmadan alacağını teminat altına almıştır. Bu örnek, arabuluculuk mekanizmasının ticari hayattaki hız ve pratikliğini açıkça göstermektedir.

Ticari Alacaklarda Arabuluculuk Şartı Süreç Yönetimi Çizelgesi

Aşağıdaki tablo, ticari alacak uyuşmazlıklarında arabuluculuk sürecinin temel aşamalarını, kanuni süreleri ve aşama sonuçlarını özetlemektedir:

Süreç Aşaması	Yasal Süre / Zamanlama	Temel İşlem ve Açıklama	Hukuki Sonuç
Büroya Başvuru	Dava açılmadan hemen önce	Yetkili arabuluculuk bürosuna dilekçe ve belgelerle başvuru yapılır.	Zamanaşımı ve hak düşürücü süreler durur.
Arabulucu Atanması	Başvurudan itibaren kısa sürede	Komisyon tarafından uzman arabulucu görevlendirilir.	Arabulucu dosyayı teslim alır ve taraflara ulaşır.
İlk Toplantı Daveti	Atamayı takip eden günlerde	Taraflara iletişim kanalları veya tebligat ile çağrı yapılır.	Toplantı günü ve saati netleştirilir.
Müzakere Süresi	En fazla 6 hafta (+2 hafta uzatma)	Taraflar alacak ve tazminat taleplerini müzakere eder.	Süreç en geç 8 haftada tamamlanmak zorundadır.
Anlaşma Durumu	Toplantı sonunda	Anlaşma belgesi ve son tutanak imzalanır.	İlam niteliğinde belge oluşur, dava açılmasına gerek kalmaz.
Anlaşamama Durumu	Toplantı sonunda	Son tutanak anlaşamama şeklinde kapatılır.	Dava açma hakkı doğar, tutanak dava dilekçesine eklenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Arabuluculuk toplantısına gitmemenin cezası veya yaptırımı nedir?

Geçerli bir mazeret sunmaksızın arabuluculuk ilk toplantısına katılmayan taraf, arabuluculuk süreci sonunda açılacak davada tamamen haklı çıksa dahi yargılama giderlerinin tamamını ödemekle yükümlü tutulur. Ayrıca bu taraf lehine mahkemece vekalet ücretine hükmedilmez.

Arabuluculukta imzalanan anlaşma belgesi icra edilebilir mi?

Evet, arabuluculuk müzakereleri sonucunda tarafların ve avukatlarının birlikte imzaladığı anlaşma belgeleri doğrudan mahkeme ilamı niteliğindedir. Avukatsız imzalanan belgelerde ise sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınarak mahkeme ilamı gibi ilamlı icra takibine konu edilebilir.

İcra takibi yapmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu midir?

Doğrudan ilamsız icra takibi başlatmak için arabuluculuk başvuru şartı aranmaz. Ancak takibe itiraz edilmesi üzerine açılacak olan itirazın iptali davası öncesinde dava şartı olarak arabuluculuğa başvurulması kanunen zorunludur.

Arabuluculuk başvurusunda harç veya peşin gider ödenir mi?

Arabuluculuk bürosuna yapılan dava şartı başvurularında herhangi bir başvuru harcı veya peşin gider ödenmez. Süreç anlaşılamadan sona ererse ilk 2 saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır ve açılacak davada yargılama gideri olarak haksız tarafa yükletilir.

Arabuluculuk görüşmelerinde söylenen sözler veya sunulan belgeler davada delil olur mu?

Arabuluculuk süreci gizlidir. Kanun gereğince tarafların arabuluculuk müzakereleri sırasında sundukları teklifler, kabul beyanları, beyan edilen vakıalar veya hazırlanan taslak belgeler sonradan açılacak bir davada delil olarak kullanılamaz ve mahkemeye sunulamaz.

Sonuç

Türk ticaret hukukunda önemli bir dava şartı olan mekanizma, ticari uyuşmazlıkların hızlı, ekonomik ve gizlilik içerisinde çözüme kavuşturulmasını hedeflemektedir. Tacirler ve ticari işletmeler açısından alacağa en kısa sürede ulaşmak veya haksız taleplere karşı etkin savunma yapabilmek için ticari alacaklarda arabuluculuk şartı usulüne uygun şekilde yönetilmelidir. Başvuru mercilerinin doğru seçilmesi, hak düşürücü sürelerin takibi ve müzakere masasında hukuki hakların doğru temsil edilmesi gelecekte yaşanabilecek büyük kayıpları engeller.

Bu nedenle, ticari alacak ve tazminat uyuşmazlıklarında sürecin başından itibaren uzman bir hukukçudan destek almak hayati öneme sahiptir. Bu konuda Gaziantep Koluman Tower’daki Büyük Hukuk Bürosu’ndan hukuki destek alınabilir.

---

Büyük Hukuk Bürosu Hakkında

Gaziantep Koluman Tower’da bulunan Büyük Hukuk Bürosu, 15 yıldan fazla deneyimi ile çeşitli hukuki alanlarda profesyonel hizmetler sunmaktadır.

Çalışma Alanlarımız

• Ticaret ve İş Hukuku
• Şirketler Hukuku
• Emlak ve Gayrimenkul Hukuku
• Aile Hukuku
• İnşaat Hukuku
• İcra ve İflas Hukuku

Diğer rehber yazılarımıza Hukuk Rehberi bölümünden ulaşabilirsiniz.

İletişim: Gaziantep Koluman Tower | E-posta: bilgi@buyukhukuk.com.tr

Yasal uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve yargı kararları zaman içinde değişebilir; güncel kanun metinlerine mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.