Deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı ödenir mi?
|

Deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı ödenir mi?

Deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı kural olarak ödenmez; zira 4857 sayılı İş Kanunu taraflara bu süreçte sözleşmeyi herhangi bir bildirim süresi vermeksizin derhal feshetme yetkisi tanımıştır. Kanunun getirdiği bu serbesti doğrultusunda, iş sözleşmesinin taraflarından birinin sözleşmeyi sonlandırması durumunda karşı tarafa bildirim öneli tanınması veya bu sürenin parasal karşılığı olan tazminatın ödenmesi gerekmez. Yasal koşullara uygun kararlaştırılmış bir deneme dönemi içerisinde gerçekleşen haklı veya haksız her türlü fesih işleminde ihbar yükümlülüğü kanunen bertaraf edilmektedir.

Yeni bir işe başlandığında ya da işletmeye yeni bir personel alındığında, karşılıklı uyumun ve mesleki becerilerin test edildiği bu ilk evrede hak ve yükümlülükler konusunda pek çok yanılgıya düşülmektedir. İş ilişkisinin aniden kesilmesiyle birlikte hangi yasal alacakların talep edilebileceği, fesih bildiriminin hukuki geçerliliği ve çalışma süresine ilişkin diğer haklar taraflar arasında ciddi uyuşmazlıklara yol açabilmektedir. Bu rehberde; sürecin kanuni zeminini, geçerlilik şartlarını, ödenmesi zorunlu işçilik haklarını ve uyuşmazlık hallerinde izlenecek yolları ayrıntılarıyla inceleyebilirsiniz.

4857 Sayılı İş Kanunu Kapsamında Deneme Süresinde İşten Çıkışta İhbar Tazminatı ve Yasal Dayanaklar

İş hukukumuzda iş sözleşmesinin tarafları, karşılıklı olarak birbirlerini tanımak ve işin gerekleriyle çalışanın yeteneklerinin örtüşüp örtüşmediğini gözlemlemek amacıyla sözleşmeye deneme kaydı koyabilirler. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesinde açıkça düzenlenen bu hak, hem işverenin istihdam edeceği personelin verimini denetlemesini hem de işçinin çalışma ortamını ve şartlarını tecrübe etmesini hedefler. Söz konusu düzenleme, iş ilişkisinin başlangıcında taraflara esnek bir ayrılma imkânı sağlamak üzere tasarlanmıştır.

Normal şartlar altında belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshinde, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 17. maddesi uyarınca işçinin kıdemine göre belirlenen bildirim sürelerine uyulması zorunludur. Bildirim sürelerine uyulmaksızın gerçekleştirilen fesihlerde ise ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü doğar. Ancak deneme süreli sözleşmelerde kanun koyucu taraflara istisnai bir fesih serbestisi tanımış olup bildirim öneli verme zorunluluğunu ortadan kaldırmıştır.

Kanun metninde yer alan açık hükme göre, taraflar deneme süresi içinde iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. Bu doğrultuda yasal sınırlar içinde kalınarak gerçekleştirilen fesih işlemlerinde deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı talep hakkı hukuken doğmamaktadır. Karşı tarafa gerekçe gösterme zorunluluğu dahi bulunmaksızın sözleşme derhal sona erdirilebilir.

Yargıtay’ın yerleşik uygulamalarında da açıkça vurgulandığı üzere, geçerli bir deneme süresi kaydının bulunduğu durumlarda feshin haksız olduğu veya kötü niyetle yapıldığı iddiası dahi ihbar tazminatı hakkı doğurmaz. Kanunun tanıdığı fesih yetkisi, tarafların hiçbir mali yükümlülük altına girmeksizin sözleşmeyi sonlandırmasına olanak verir. Dolayısıyla geçerli bir deneme kaydı mevcutsa, sözleşmeyi kimin feshettiğine bakılmaksızın bildirim şartı aranmaz.

Deneme Süresinin Geçerlilik Şartları ve Sözleşmesel Sınırlar

Bir iş ilişkisinde ihbar tazminatı muafiyetinden yararlanabilmek için öncelikle taraflar arasında hukuken geçerli bir deneme süresi kaydının bulunması şarttır. İş Kanunu, deneme süresinin varlığını kendiliğinden kabul etmez; bu kaydın iş sözleşmesinde açık ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde kararlaştırılmış olması zorunludur. İş sözleşmesinde böyle bir hüküm yer almıyorsa, işçi işe başladığı ilk gün işten çıkarılsa dahi standart ihbar hükümleri geçerli olur.

Yasal düzenlemeler uyarınca iş sözleşmelerine konulabilecek deneme süresi en çok iki ay olabilir. Ancak bu süre, toplu iş sözleşmesi bulunan işyerlerinde sendikal mutabakat ile en çok dört aya kadar uzatılabilmektedir. Bireysel iş sözleşmeleriyle iki aylık azami yasal sürenin üzerine çıkılması hukuken mümkün değildir; sözleşmeye iki aydan uzun bir süre yazılmış olsa dahi, iki ayı aşan kısım geçersiz sayılır.

Tarafların aynı işyerinde ve aynı görevde daha önce çalışmış olması durumunda, yeni bir sözleşmeyle yeniden deneme süresi kararlaştırılması dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eder. İşverenin zaten mesleki yeterliliğini bildiği bir işçi için yeniden deneme süresi öngörmesi, Yargıtay tarafından hakkın kötüye kullanımı olarak değerlendirilmektedir. Böyle bir halde belirlenen kayıt geçersiz sayılacağından, işçinin işten çıkarılması durumunda yasal bildirim süreleri ve ihbar tazminatı kuralları doğrudan uygulama alanı bulur.

Deneme süresinin başlangıç tarihi, iş sözleşmesinin imzalandığı gün değil, işçinin fiilen işe başladığı tarihtir. Fiili çalışma gerçekleşmeden deneme süresinin başladığından söz edilemez. İki aylık yasal sınır dolduktan sonra gerçekleştirilen fesihlerde, taraflar aksini iddia etseler dahi deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı muafiyeti sona ermiş sayılacak ve genel fesih hükümleri işletilecektir.

Deneme Süresinde İşten Çıkışta İhbar Tazminatı Dışında Kalan İşçilik Alacakları

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan en büyük yanılgılardan biri, deneme süresi içinde işten çıkarılan bir çalışanın hiçbir hak talep edemeyeceği yönündeki yanlış inanıştır. Kanun koyucu yalnızca feshe bağlı bildirim sürelerini ve buna bağlı tazminatı muafiyet kapsamına almıştır. İşçinin fiilen sarf ettiği emeğin karşılığı olan hiçbir hak veya ücret deneme süresi gerekçe gösterilerek gasbedilemez.

İşçinin çalıştığı günlerin çıplak ücreti, fesih anında derhal ve eksiksiz olarak kendisine ödenmelidir. Çalışan yalnızca bir gün veya birkaç saat çalışmış olsa bile, fiilen gösterdiği emeğin karşılığı olan baz ücrete tam olarak hak kazanır. İşverenlerin “deneme süresinde ücret ödenmez” şeklindeki yaklaşımları Türk İş Hukuku prensiplerine tamamen aykırıdır ve ağır idari yaptırımlara tabidir.

Çalışma süresi boyunca yapılan fazla çalışmalar da bu kapsamda değerlendirilmektedir. Haftalık 45 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti tahakkuk ettirilmeli ve feshin gerçekleştiği tarihte işçiye ödenmelidir. Aynı şekilde çalışma günleri ulusal bayram ve genel tatil günlerine denk gelmişse, bu günlere ilişkin ek ücretlerin de eksiksiz şekilde hesaba katılması yasal bir zorunluluktur.

Deneme süresinde işten ayrılan personelin kıdem tazminatı hakkı, kıdemin bir yılı doldurmamış olması sebebiyle doğmamaktadır. Benzer şekilde, bir yıllık çalışma süresi tamamlanmadığı için yıllık ücretli izin hakkı da henüz oluşmaz. Ancak ücret, fazla mesai, hafta tatili ve tatil günü alacakları saklıdır; bu nedenle deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı ödenmemesi, diğer işçilik alacaklarının ödenmeyeceği anlamına kesinlikle gelmez.

Sosyal güvenlik yükümlülükleri açısından da deneme süresi herhangi bir istisna barındırmaz. İşverenin, işçiyi fiilen çalışmaya başladığı günden önce Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmesi esastır. Deneme süresi boyunca işçinin sigorta primleri çalışılan gün sayısı kadar tam olarak yatırılmalıdır; sigortasız deneme süresi uygulaması yasal olarak suç teşkil etmektedir.

Deneme Süresinde Fesih Sürecinde İzlenmesi Gereken Adımlar

Fesih hakkının usulüne uygun kullanılmaması, haklı olunan durumlarda dahi tarafları tazminat yükümlülüğüyle karşı karşıya bırakabilir. Sözleşmenin sona erdirilmesinde kanuni prosedürlerin dikkatle takip edilmesi uyuşmazlıkların önüne geçer. İş akdini feshedecek olan tarafın izlemesi gereken aşamalar aşağıda sıralanmıştır:

  1. Sözleşmedeki Deneme Hükmünün Tespiti: İlk olarak yazılı iş sözleşmesi kontrol edilmeli, geçerli bir deneme süresi maddesinin bulunup bulunmadığı ve iki aylık yasal sınırın aşılıp aşılmadığı doğrulanmalıdır.
  2. Fesih İradesinin Açıklanması: Deneme süresi içinde fesih için kanunen bir gerekçe gösterme zorunluluğu olmasa da, feshin gerçekleştiğini kanıtlayabilmek adına irade beyanının yazılı olarak karşı tarafa tebliğ edilmesi ispat kolaylığı sağlar.
  3. Çalışılan Süreye Ait Alacakların Hesaplanması: İşçinin çalıştığı günlerin ücreti, hak ettiği fazla çalışma ve tatil alacakları ayrıntılı bir bordro ile hesaplanmalıdır.
  4. Ödemelerin Banka Kanalıyla Yapılması: Kanuni zorunluluklar ve ispat şartı uyarınca, tahakkuk eden tüm işçilik ücretleri işçinin banka hesabına resmi yollarla yatırılmalıdır.
  5. SGK Çıkış İşleminin Gerçekleştirilmesi: Fesih tarihinden itibaren yasal süre içerisinde SGK işten ayrılış bildirgesi düzenlenmeli ve çıkış kodu doğru şekilde seçilerek kuruma iletilmelidir.

Yukarıdaki adımların eksiksiz işletilmesi, ileride açılabilecek işçilik alacağı davalarında ispat yükünün yerine getirilmesini kolaylaştırır. Özellikle fesih tarihinin şüpheye yer bırakmayacak biçimde belgelenmesi, iki aylık sürenin aşılmadığının kanıtlanması açısından hayati önem taşır. Sözlü bildirimler yargılama aşamasında ispat güçlüğü doğurabilmektedir.

İş sözleşmesini fesheden taraf işçi olduğunda da yazılı bildirimde bulunulması tavsiye edilir. İşçinin istifa dilekçesinde deneme süresi hakkını kullandığını belirtmesi, işverenin haksız fesih veya ihbar tazminatı iddialarını peşinen bertaraf edecektir. Karşılıklı imzalanan fesih evrakı ve bordrolar her iki tarafın haklarını teminat altına alır.

İspat Yükü, Gerekli Belgeler ve Hak Düşürücü Süreler

İş hukuku uyuşmazlıklarında ispat kuralları büyük ölçüde yazılı delillere dayanır. Bir iş ilişkisinde deneme süresi kararlaştırıldığını iddia eden taraf, bu iddiasını yazılı bir iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi hükmü ile kanıtlamakla yükümlüdür. Yazılı belge sunulamadığı takdirde, işverenin deneme süresi savunması mahkemelerce kabul görmez.

Yargılama veya arabuluculuk süreçlerinde tarafların ibraz etmesi gereken başlıca belgeler şunlardır:

  • Deneme süresi kaydını içeren ıslak imzalı yazılı iş sözleşmesi,
  • İşçinin fiili işe başlama tarihini gösteren SGK işe giriş bildirgesi,
  • İş akdinin sona erdiği tarihi belgeleyen SGK işten ayrılış bildirgesi,
  • Fiilen çalışılan günleri ve mesaileri kanıtlayan puantaj kayıtları,
  • Ücret ve yan hakların ödendiğini tevsik eden banka dekontları ve ücret hesap pusulaları.

Zamanaşımı süreleri bakımından, deneme süresi içinde ödenmeyen temel ücret ve fazla mesai gibi işçilik alacakları için 4857 sayılı İş Kanunu’nun ek 3. maddesi ve Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca beş yıllık zamanaşımı süresi geçerlidir. Bu süre alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren işlemeye başlar. Şayet deneme süresinin geçersizliği ileri sürülerek ihbar tazminatı talep edilecekse, yine beş yıllık zamanaşımı süresi dikkate alınmalıdır.

Aşağıdaki karşılaştırma tablosu, deneme süresi içindeki temel işçilik haklarının tabi olduğu kuralları ve süreleri özetlemektedir:

Hak / Alacak TürüDeneme Süresinde Ödenir mi?Zamanaşımı SüresiYasal Dayanak
İhbar TazminatıÖdenmez (Geçerli kayıt varsa)5 Yıl (Geçersizlik halinde)İş Kanunu Madde 15, 17
Kıdem TazminatıÖdenmez (Süre yetersizdir)5 Yıl1475 Sayılı Kanun Madde 14
Temel Ücret AlacağıZorunlu Olarak Ödenir5 Yılİş Kanunu Madde 32
Fazla Çalışma ÜcretiHak Edilmişse Ödenir5 Yılİş Kanunu Madde 41
SGK Prim BildirimiZorunludur (Muafiyet yoktur)10 Yıl (Hizmet tespiti)5510 Sayılı Kanun

Tabloda görüldüğü üzere deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı yükümlülüğü oluşmamakta; ancak emeğin karşılığı olan diğer alacak kalemleri yasal güvence altında tutulmaktadır. Tarafların bu ayrımı net olarak yapması, hak kayıplarını ve yersiz dava masraflarını önleyecektir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme ile Zorunlu Arabuluculuk Süreci

Deneme süresi uygulamasından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, doğrudan dava açılması kanunen mümkün değildir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi gereğince, işçilik alacakları ve tazminat taleplerinde dava açmadan önce arabuluculuk kurumuna başvurulması zorunlu bir dava şartıdır. Arabulucuya başvurulmaksızın açılan davalar, mahkemeler tarafından usulden derhal reddedilmektedir.

Arabuluculuk sürecinde taraflar bağımsız bir arabulucu huzurunda bir araya gelerek anlaşma zemini ararlar. Bu görüşmelerde işçi ödenmeyen fazla mesailerini veya deneme kaydının geçersizliği iddiasıyla ihbar tazminatını talep edebilir. Tarafların uzlaşmaya varması halinde düzenlenen arabuluculuk anlaşma belgesi, mahkeme ilamı hükmünde icra edilebilir bir nitelik kazanır.

Görüşmeler sonucunda tarafların uzlaşamaması durumunda, son tutanağın düzenlenmesinden itibaren görevli mahkemede dava ikame edilebilir. İş hukukundan doğan tüm bireysel uyuşmazlıklarda görevli mahkeme İş Mahkemesidir; İş Mahkemesi bulunmayan yargı çevrelerinde ise bu davalara İş Mahkemesi sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemeleri bakar. Yetkili mahkeme ise davalı gerçek veya tüzel kişinin yerleşim yeri mahkemesi ya da işin fiilen yapıldığı yer mahkemesidir.

Örneğin uyuşmazlığa konu işyerinin Gaziantep sınırları içinde bulunması durumunda, yetkili yargı mercii Gaziantep İş Mahkemeleri olacaktır. Yargılama masrafları başvuru anında yatırılan harçlar, tebligat giderleri ve bilirkişi ücretlerinden oluşur; bu giderler her takvim yılı başında ilgili mevzuatla yeniden belirlenir. Davayı kazanan taraf, yaptığı yargılama masraflarını ve vekâlet ücretini yasal sınırlar dahilinde haksız çıkan taraftan tahsil etme hakkına sahiptir.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar ve Örnek Olay İncelemesi

İş hayatında sıklıkla karşılaşılan hataların başında, deneme süresinin her iş ilişkisinde otomatik olarak var olduğunun düşünülmesi gelir. Sözlü anlaşmalar veya sektör teamülleri deneme süresi kaydının varlığını ispatlamaya yetmez; iş sözleşmesinde açık hüküm bulunmaması halinde yapılan ani çıkışlarda deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı muafiyeti geçersiz kalacaktır. Diğer yaygın hata ise deneme süresindeki çalışanın SGK bildiriminin yapılmaması veya geciktirilmesidir.

Konunun somutlaşması adına bir örnek olay incelenebilir: Gaziantep’te sanayi sektöründe faaliyet gösteren bir işletmede çalışmak üzere anlaşan bir makine teknisyeni işe başlatılmıştır. Taraflar arasında yazılı bir iş sözleşmesi imzalanmamış, yalnızca sözlü olarak iki aylık deneme süresinin uygulanacağı ifade edilmiştir. Çalışmanın yirminci gününde işveren, performans yetersizliğini gerekçe göstererek işçinin işine hiçbir bildirim süresi tanımaksızın derhal son vermiştir.

İşveren, deneme süresi içinde bulunduğu inancıyla herhangi bir tazminat ödemesi yapmamıştır. Ancak yazılı bir sözleşme veya yazılı deneme kaydı ibraz edilemediği için yasal olarak bir deneme süresinin varlığı kanıtlanamamıştır. Yazılı kayıt bulunmadığından ötürü iş ilişkisi ilk günden itibaren standart belirsiz süreli iş sözleşmesi hükümlerine tabi kalmıştır.

Bu uyuşmazlık neticesinde işçi, arabuluculuk yoluyla sonuç alamaması üzerine Gaziantep İş Mahkemeleri nezdinde dava açarak ihbar tazminatı ve yirmi günlük çıplak ücret alacağını talep etmiştir. Mahkeme, yazılı deneme süresi kaydı bulunmadığından feshin süresiz olarak usulsüz yapıldığına hükmetmiş ve işvereni yasal bildirim süresine ait ihbar tazminatını ödemeye mahkûm etmiştir. Bu örnek, usul kurallarına riayet edilmemesinin mali sonuçlarını açıkça ortaya koymaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Deneme süresinde işçi kendi isteğiyle aniden ayrılırsa işverene ihbar tazminatı öder mi?

İş sözleşmesinde usulüne uygun olarak kararlaştırılmış bir deneme süresi bulunuyorsa, işçi de işveren gibi bildirim süresi vermeksizin derhal istifa edebilir. Bu durumda işverenin çalışanından herhangi bir ihbar tazminatı talep etme hakkı yasal olarak bulunmamaktadır.

İş sözleşmesinde deneme süresi maddesi yoksa ihbar tazminatı istenir mi?

İş sözleşmesinde yazılı bir deneme süresi hükmü yer almıyorsa, işçi işteki ilk gününde çıkarılsa dahi kanuni bildirim sürelerine uyulması gerekir. Sürelere uyulmaksızın yapılan fesihlerde çalışan, kıdemine karşılık gelen ihbar tazminatını işverenden talep etme hakkına sahiptir.

Deneme süresinde işe alınan bir personel sigortasız çalıştırılabilir mi?

Deneme süresi hiçbir surette sigortasız çalışmanın yasal bir mazereti olamaz. İşveren, çalışanın fiilen işe başladığı ilk günden itibaren SGK girişini yapmak ve primlerini eksiksiz ödemekle yükümlüdür; aksi durum idari para cezalarını gerektirir.

Deneme süresi tarafların ortak rızasıyla iki aydan fazla uzatılabilir mi?

Bireysel iş sözleşmelerinde deneme süresi taraflar anlaşsa dahi iki ayı aşamaz; kanunun bu emredici sınırı aşan anlaşmalar geçersizdir. Yalnızca yetkili sendika ile imzalanan toplu iş sözleşmelerinin varlığı halinde bu süre en çok dört aya kadar çıkarılabilir.

Deneme süresi içinde işten çıkarılan bir işçi işe iade davası açabilir mi?

İş güvencesi hükümlerinden yararlanarak işe iade davası açabilmek için işyerinde en az altı aylık kıdemin bulunması kanuni bir ön şarttır. Deneme süresi yasal olarak en fazla iki veya dört ay olabileceğinden, bu evrede çıkarılan çalışanların işe iade davası açma hakkı oluşmamaktadır.

Sonuç

İş ilişkisinin başlangıç aşamasında tarafların hak ve yükümlülüklerini doğru tespit etmesi, gelecekte doğabilecek hukuki ihtilafları engellemenin en etkili yoludur. Mevzuatımız çerçevesinde geçerli bir sözleşme kaydına dayalı olarak deneme süresinde işten çıkışta ihbar tazminatı talep edilemeyeceği bilinmelidir. Bununla birlikte, deneme döneminin varlığının yazılı şekilde kanıtlanması şart olup, bu kaydın bulunmadığı durumlarda standart fesih ve ihbar kurallarının doğrudan devreye gireceği göz ardı edilmemelidir.

İhbar tazminatı muafiyeti bulunsa dahi çalışılan günlerin ücreti, fazla mesai alacakları ve sigorta prim bildirimleri mutlak bir koruma altındadır. Her uyuşmazlığın kendine has somut şartları, işe giriş bildirimleri ve sözleşme metinleri titizlikle incelenmeli, süreçler mutlaka dava şartı arabuluculuk mekanizması gözetilerek yürütülmelidir. Hak kayıplarının önüne geçilmesi ve usul işlemlerinin hatasız tamamlanması adına sürecin bir avukat rehberliğinde yönetilmesi tavsiye edilmektedir.

İş sözleşmelerinin hazırlanması, fesih süreçlerinin yasal zemine oturtulması ve işçilik alacaklarının tahsili süreçlerinde Gaziantep Koluman Tower’daki Büyük Hukuk Bürosu’ndan hukuki destek alınabilir.


Büyük Hukuk Bürosu Hakkında

Gaziantep Koluman Tower’da bulunan Büyük Hukuk Bürosu, 15 yıldan fazla deneyimi ile çeşitli hukuki alanlarda profesyonel hizmetler sunmaktadır.

Çalışma Alanlarımız

  • Ticaret ve İş Hukuku
  • Şirketler Hukuku
  • Emlak ve Gayrimenkul Hukuku
  • Aile Hukuku
  • İnşaat Hukuku
  • İcra ve İflas Hukuku

Diğer rehber yazılarımıza Hukuk Rehberi bölümünden ulaşabilirsiniz.

İletişim: Gaziantep Koluman Tower | E-posta: bilgi@buyukhukuk.com.tr

Yasal uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve yargı kararları zaman içinde değişebilir; güncel kanun metinlerine mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.

Benzer Gönderiler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir