Şanlıurfa'daki ticari sözleşmelerde cezai şart uygulaması
|

Şanlıurfa’daki ticari sözleşmelerde cezai şart uygulaması

Ticari sözleşmelerde cezai şart uygulaması, taraflardan birinin sözleşmeden doğan borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi durumunda ödemeyi taahhüt ettiği, asıl borcu teminat altına alan ve önceden kararlaştırılan parasal veya ekonomik bir yaptırımdır. Bu hukuki müessese sayesinde alacaklı, borcun ihlali neticesinde gerçek bir zarara uğradığını kanıtlamak zorunda kalmaksızın kararlaştırılan ceza tutarını talep etme hakkı kazanır. Ticari nitelikteki sözleşmelerde öngörülen cezai koşullar, tacirlerin basiretli davranma yükümlülüğü sebebiyle genel borçlar hukuku kurallarına kıyasla çok daha katı sonuçlar doğurmaktadır.

Mal alım satımı, eser, taşeronluk, bayilik veya lojistik gibi sözleşmesel ilişki kuran işletmeler ile Şanlıurfa ticaret hayatında yer alan tacirleri yakından ilgilendiren bu düzenleme, ticari hayatın öngörülebilirliğini ve sözleşmeye bağlılığı temin eder. Bu rehberde; ticari sözleşmelerde cezai şartın hukuki niteliği, kanuni dayanakları, tacirler aleyhine uygulanma koşulları, tahsilat aşamaları, zamanaşımı süreleri ve yargılama süreçleri ayrıntılı olarak incelenmektedir.

Yasal dayanak ve ilgili kanun maddeleri

Ticari ilişkilerde kararlaştırılan cezai şartın temel yasal çerçevesi, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümleriyle çizilmiştir. Türk Borçlar Kanunu genel hükümleri belirlerken, Türk Ticaret Kanunu tacir sıfatına sahip taraflar arasındaki ilişkilere özgü özel ve sınırlayıcı istisnalar getirmiştir. Yürürlükteki mevzuat metinlerinin güncel hâline Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir.

Türk Borçlar Kanunu hükümleri

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 179. maddesi, cezai şartın türlerini ve alacaklının seçimlik haklarını düzenler. İlgili madde uyarınca cezai şart üçe ayrılır: seçimlik cezai şart (borcun ifası yerine cezanın istenmesi), ifaya eklenen cezai şart (gecikme veya eksik ifa durumunda hem ifanın hem cezanın istenmesi) ve dönme cezası (sözleşmeden dönme hakkının kullanılması durumunda ödenen ceza). Türk Borçlar Kanunu’nun 180. maddesi, alacaklının zarara uğramamış olsa dahi kararlaştırılan cezayı talep edebileceğini, ancak ceza miktarını aşan bir zarar söz konusuysa aşan kısmın tazmini için borçlunun kusurlu olduğunun ispatlanması gerektiğini hükme bağlar. Aynı kanunun 182. maddesinde ise tarafların ceza miktarını serbestçe belirleyebileceği, ancak hâkimin aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirmekle yükümlü olduğu ifade edilmektedir.

Türk Ticaret Kanunu’nun özel hükümleri

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 18. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca her tacir, ticari işletmesine ilişkin bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi davranmak zorundadır. Bu yükümlülüğün doğrudan bir uzantısı olarak Türk Ticaret Kanunu’nun 22. maddesi; tacir sıfatını haiz bir borçlunun, Türk Borçlar Kanunu’nun 182. maddesinin üçüncü fıkrasına dayanarak aşırı gördüğü cezai şartın indirilmesini mahkemeden talep edemeyeceğini amirdir. Dolayısıyla genel borçlar hukukunda hâkime tanınan re’sen indirim yetkisi, ticari işlerde ve tacirler arasında kural olarak uygulanamaz. Ancak yargı uygulamasında, kararlaştırılan cezanın borçlu tacirin iktisaden mahvına sebep olacak boyutta bulunması veya ahlak ve adaba açıkça aykırılık teşkil etmesi durumunda, dürüstlük kuralı çerçevesinde istisnai müdahalelerin yapılabileceği kabul edilmektedir. Bu hükümler, ticari sözleşmelerde cezai şart uygulaması bakımından temel çerçeveyi çizer.

Ticari sözleşmelerde cezai şart uygulaması için aranan yasal koşullar

Bir sözleşmede yer alan cezai şartın geçerlilik kazanması ve hukuken talep edilebilir hâle gelmesi birtakım maddi ve şekli şartlara bağlıdır. Tarafların serbest iradesiyle belirlenen ceza koşulunun tahsil edilebilmesi için şu unsurlar aranır:

  • Geçerli bir asıl borç ilişkisinin varlığı: Cezai şart fer’i (bağlı) nitelikte bir haktır. Asıl sözleşme veya asıl borç herhangi bir nedenle geçersizse (örneğin ehliyetsizlik, kanunun emredici hükümlerine aykırılık veya şekil noksanlığı), cezai şart şartı da kendiliğinden hükümsüz sayılır.
  • Borcun kusurlu olarak ihlal edilmesi: Borçlunun sözleşmedeki taahhüdünü hiç ifa etmemesi, gecikmeli ifa etmesi veya ayıplı/eksik ifada bulunması gerekir. Kusurun bulunmadığını (örneğin mücbir sebep hâlini) ispat yükü borçlu üzerindedir.
  • Cezai şart anlaşmasının açık ve belirli olması: Hangi borcun ihlali hâlinde ne miktarda veya hangi oranda ceza ödeneceği sözleşme metninde tereddüde yer bırakmayacak açıklıkta düzenlenmiş olmalıdır.
  • İfaya eklenen cezada çekincesiz kabul yapılmaması: Gecikme cezası gibi ifaya eklenen cezai şartlarda, alacaklının edimi kabul ederken cezai şart talep etme hakkını saklı tuttuğunu (ihtirazi kayıt) derhâl belirtmesi gerekir; çekincesiz kabul hâlinde ceza talep hakkı kural olarak düşer.
  • Tacir sıfatı: Türk Ticaret Kanunu’nun indirim yasağı kuralının uygulanabilmesi için borçlu tarafın basiretli bir tacir olması ve sözleşmenin borçlunun ticari işletmesiyle ilgili bulunması zorunludur.

Adım adım süreç

Sözleşmesel borcun ihlal edildiği tespit edildikten sonra ticari sözleşmelerde cezai şart uygulaması devreye girer. Alacaklı tarafın cezai şartı tahsil edebilmesi için izlemesi gereken yasal prosedür şu basamaklardan oluşur:

  1. İhlalin ve ceza türünün tespiti: Borçlunun sözleşmeyi hangi yönden ihlal ettiği incelenir ve sözleşmedeki maddenin seçimlik ceza mı yoksa ifaya eklenen ceza mı olduğu belirlenir.
  2. Temerrüt ihtarnamesinin keşide edilmesi: Sözleşmede kesin bir vade kararlaştırılmamışsa veya ifaya eklenen ceza talep ediliyorsa, noter kanalıyla borçluya ihtarname gönderilerek edimin ifası ve cezai şartın ödenmesi ihtar edilir.
  3. Zorunlu arabuluculuk başvurusu: Türk Ticaret Kanunu’nun 5/A maddesi gereğince, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat taleplerinde dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır; taraflar anlaşamazsa son tutanak düzenlenir.
  4. İcra takibi veya dava yoluna başvurulması: Arabuluculukta uzlaşma sağlanamaması hâlinde, alacaklı ilamsız icra takibi başlatabilir veya doğrudan görevli Asliye Ticaret Mahkemesinde alacak davası ikame edebilir.
  5. İtirazın iptali veya yargılama aşaması: İcra takibine borçlu tarafından itiraz edilmesi durumunda, itirazın tebliğinden itibaren yasal süre içinde itirazın iptali davası açılarak cezai şartın tahsili ile icra inkâr tazminatı talep edilir.

Gerekli belgeler

Ticari sözleşmelerden kaynaklanan cezai şart taleplerinde ispat yükümlülüğü büyük önem taşır. Yargılama veya icra aşamasında dayanılacak belgeler somut olayın niteliğine, sektörün özelliklerine ve taraflar arasındaki iletişim şekline göre değişiklik gösterebilmekle birlikte temel olarak şunlardır:

  • Tarafların ıslak imzalarını veya güvenli elektronik imzalarını içeren asıl sözleşme metni ve varsa ek protokoller,
  • İşin teslimine, ifasına veya ara aşamalarına dair sevk irsaliyeleri, hakediş raporları, teslim tesellüm tutanakları veya servis formları,
  • Noter aracılığıyla gönderilmiş temerrüt ihtarnameleri, tebliğ şerhleri veya tebellüğ belgeleri,
  • Taraflar arasındaki resmi yazışmalar, teyitli e-posta kayıtları ve Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) iletileri,
  • Borcun ifa edilmediğini veya geciktiğini doğrulayan ticari defterler ve muhasebe kayıtları,
  • Dava açılmasından önce tamamlanmış olan arabuluculuk sürecine ilişkin arabuluculuk son tutanağının aslı veya arabulucu onaylı sureti.

Ticari sözleşmelerde cezai şart uygulaması sürecinde zamanaşımı ve süreler

Cezai şart alacakları, kanunda aksine özel bir düzenleme bulunmadıkça asıl sözleşmenin bağlı olduğu zamanaşımı süresine tabidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 146. maddesi gereğince, kanunda daha kısa bir süre öngörülmemiş olan tüm sözleşmesel alacaklar için genel zamanaşımı süresi on yıldır. Ancak asıl alacak zamanaşımına uğradığında, fer’i nitelikteki cezai şart alacağı da Türk Borçlar Kanunu’nun 152. maddesi gereğince zamanaşımına uğrar. Örneğin beş yıllık zamanaşımına tabi olan bir sözleşmede, asıl borcun zamanaşımına uğramasıyla birlikte cezai şart talep hakkı da düşecektir.

Zorunlu arabuluculuk sürecinde, büroya başvuru yapıldığı tarihten son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen süre boyunca zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez. Dava veya icra takibi aşamalarında sürelerin kaçırılmaması hak kaybını önler.

Hukuki İşlem / Süre TürüYasal SüreYasal Dayanak / Açıklama
Genel Zamanaşımı Süresi10 YılTBK m. 146 (Sözleşmede aksine özel bir hüküm yoksa muacceliyetten itibaren başlar)
Özel Zamanaşımı (Kira, Eser vb.)5 YılTBK m. 147 (Kira veya dönemsel edimlerde asıl borcun süresine bağlı olarak)
Ticari Arabuluculuk Süreci6 Hafta (+2 Hafta)6325 sayılı Kanun m. 18/A (Başvurudan itibaren en fazla 8 haftada tamamlanır)
İlamsız Takibe İtiraz Süresi7 GünİİK m. 62 (Ödeme emrinin borçluya tebliğinden itibaren başlar)
İtirazın İptali Davası Açma Süresi1 YılİİK m. 67 (İtirazın alacaklıya tebliğinden itibaren başlar)

Şanlıurfa adliyesinde cezai şart uyuşmazlıkları ve yargılama usulü

Tarafların tacir olduğu ve uyuşmazlığın her iki tarafın ticari işletmesini ilgilendirdiği cezai şart ihtilafları mutlak veya nispi ticari dava niteliğindedir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Türk Ticaret Kanunu hükümleri gereğince bu davalarda görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir. Müstakil Asliye Ticaret Mahkemesinin bulunmadığı yargı çevrelerinde dava, o yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesinde Asliye Ticaret Mahkemesi sıfatıyla açılır. Davanın yetkili mahkemesi ise kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi ya da sözleşmede yetki şartı varsa yetkilendirilen yer mahkemesidir.

Dava yoluna başvurulmadan önce, Şanlıurfa Adliyesi bünyesindeki Ticaret Mahkemeleri Ön Bürosu veya Arabuluculuk Bürosuna müracaat edilerek zorunlu arabuluculuk sürecinin tamamlanması yasal bir zorunluluktur. Arabuluculuk aşamasında taraflar bir uzlaşmaya varamazsa düzenlenen son tutanak dava dilekçesine eklenerek Asliye Ticaret Mahkemesinde yargılama başlatılır.

Bununla birlikte, 6 Şubat depremleri sonrasında Şanlıurfa ve çevresinde mücbir sebep iddialarının sözleşme ifalarına etkisi sıkça gündeme gelmiştir. Türk Borçlar Kanunu’nun 136. maddesinde düzenlenen ifa imkânsızlığı ve 138. maddesinde yer alan aşırı ifa güçlüğü müesseseleri, olağanüstü doğa olayları sebebiyle borcunu yerine getiremeyen tacirlerin cezai şarttan muaf tutulması veya sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması bakımından yargı mercilerince somut olayın özelliklerine göre titizlikle değerlendirilmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Tacirler sözleşmede kararlaştırılan aşırı cezai şartın indirilmesini isteyebilir mi?

Türk Ticaret Kanunu’nun 22. maddesi gereğince tacir sıfatını haiz borçlu, fahiş olduğu gerekçesiyle mahkemeden cezai şartın indirilmesini talep edemez. Yargıtay uygulamalarında bu kuralın istisnası olarak, kararlaştırılan cezanın borçlu tacirin ticari ve ekonomik olarak iflasına yol açacak ağırlıkta olması veya dürüstlük kuralına tamamen aykırılık teşkil etmesi aranmaktadır.

Zarar meydana gelmese bile cezai şart talep edilebilir mi?

Türk Borçlar Kanunu’nun 180. maddesi uyarınca, borçlunun sözleşmeyi ihlal etmesi hâlinde alacaklı herhangi bir zarara uğramamış olsa bile cezai şartın tamamını talep edebilir. Alacaklının uğradığı gerçek zarar kararlaştırılan cezai şarttan fazlaysa, aradaki farkın tazmini için borçlunun kusuru ispat edilmelidir.

Sözleşmede hem ifa hem de cezai şart aynı anda istenebilir mi?

Bu durum kararlaştırılan cezanın türüne bağlıdır; sözleşmedeki düzenleme gecikme veya ifa tarzına aykırılık için konulmuş ifaya eklenen bir cezai şart ise alacaklı hem asıl edimin yerine getirilmesini hem de cezanın ödenmesini talep edebilir. Seçimlik cezai şartta ise alacaklı ya asıl borcun ifasını ya da cezanın tahsilini tercih etmek zorundadır.

İfaya eklenen cezai şartta ihtirazi kayıt koymadan teslim almak hakkı düşürür mü?

Borcun gecikmeli veya eksik ifa edilmesi durumunda, teslim anında cezai şart hakkının saklı tutulduğuna dair ihtirazi kayıt düşülmezse cezai şart talep hakkı kural olarak düşer. Bu sebeple teslim tutanağına, faturaya veya hakedişe açıkça ceza talep hakkının saklı tutulduğunun yazılması gerekmektedir.

Sonuç

Hukuk düzenimizde ticari sözleşmelerde cezai şart uygulaması, tarafların ifa disiplinini sağlayan, alacaklıyı zarar ispatı külfetinden kurtaran ve sözleşmeye bağlılığı artıran en kritik mekanizmalardan biridir. Ancak Türk Ticaret Kanunu’nun tacirlere yüklediği basiretli iş insanı olma sorumluluğu ve aşırı cezanın indirilmesini yasaklayan amir hükmü, sözleşme hazırlama aşamasında azami dikkat gösterilmesini zorunlu kılar. Şartların açık formüle edilmemesi, ihtirazi kayıtların eksik bırakılması veya arabuluculuk dava şartına uyulmaması gibi usul hataları telafisi güç mali kayıplara yol açabilmektedir. Sözleşmelerin tanzimi ve doğabilecek cezai şart ihtilaflarının çözümü aşamasında sürecin bir vekille yürütülmesi hak kaybını önler. Avukatlar Türkiye’nin her ilindeki dosyaları takip edebildiğinden, bu tür uyuşmazlıklarda Gaziantep Koluman Tower’daki Büyük Hukuk Bürosu’ndan da hukuki destek alınabilir.


Büyük Hukuk Bürosu Hakkında

Gaziantep Koluman Tower’da bulunan Büyük Hukuk Bürosu, 15 yıldan fazla deneyimi ile çeşitli hukuki alanlarda profesyonel hizmetler sunmaktadır.

Çalışma Alanlarımız

  • Ticaret ve İş Hukuku
  • Şirketler Hukuku
  • Emlak ve Gayrimenkul Hukuku
  • Aile Hukuku
  • İnşaat Hukuku
  • İcra ve İflas Hukuku

Diğer rehber yazılarımıza Hukuk Rehberi bölümünden ulaşabilirsiniz.

İletişim: Gaziantep Koluman Tower | E-posta: bilgi@buyukhukuk.com.tr

Bilgilendirme notu: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat ve yargı kararları zaman içinde değişebilir; güncel kanun metinlerine mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.

Benzer Gönderiler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir